جمعه ۲۰ تیر ۱۳۹۳ ه‍.ش.

پرسشی مهم‌تر از بمباران غزه!


مستندی در باره یک کشور آفریقایی می‌دیدم. مردم همه جا دور تیم فیلمبرداری جمع می‌شدند و از بدبختی‌ و فقرشون می‌گفتند، و تقاضای کمک می‌کردند.
حالا تیم فیلمبرداری یه مشت جوان اروپایی علاف جیب خالی بودند، که 
خودشون واسه یه لقمه پول رفتن اونجا!

آفریقایی‌ها همّ و غمشون فقط این بود که چیزی از اینا گیرشون بیاد. واقعا انگار گدایی و انتظار کمک از دیگران را بخشی از نظم عادی جهان تلقی می‌کردند.
حتی بچه‌ ده دوازده ساله نقش خود را می‌دانست: از دیروز چیزی نخوردم، پول بهم می‌دی؟ یا زنی که پول برای چرخ خیاطی می‌خواست: می تونم با اون کار کنم و خرجم را دربیارم! و...
تیم فیلمبرداری خرکیف از صحنه‌های دلخواهش، تند تند ازشون فیلم می‌گرفت.

بنظرم رسید انگار فیلم دارد بطور ناخواسته به مستندی عمیق تبدیل می‌شود. به جای تصاویر کلیشه‌ای از آفریقایی گرسنه، که می‌خواستند نشان دهند، بیننده شاهد روحیه‌ این مردم، و امید عبثی بود که به یک تیم فیلمبرداری بسته‌اند!
تمثیلی دقیق از واقعیت رابطه استعمار و مستعمره، که در زیر پوسته کمک بشردوستانه و ترقی و آوردن تمدن پنهان می‌شود.

همین جور که نگاه می‌کردم، یاد مستند دیگری افتادم که از نوار غزه دیده بودم.
مردمی مغرور و با عزت. بخصوص زن محجبه‌ای به خاطرم مانده که صاحب فرزند شدن را، وظیفه‌ میهنی خود می‌دانست. تا نسل مردمش بماند و مقاومت کنند!
این جا علی‌رغم وضع اسفبار، جنگ و محاصره و قحطی، کسی در پی گدایی نبود. انسان‌هایی قوی، پرروحیه و متکی به نفس...
   
نتیجه‌ این که: چگونگی مواجه شدن ما با مسئله فلسطین، پیش از هر چیز اطلاعاتی در باره خود ما بدست می‌دهد. اینکه: من در شرایط مشابه چه رفتاری خواهم داشت؟
در مواجهه با فلسطین لحظه‌ای جنازه‌های خون آلود را فراموش کنیم و از خود بپرسیم: من چگونه آدمی هستم؟ آیا مانند فلسطینی در برابر ظلم می‌ایستم تا واقعیت خود را بسازم، یا چون آقریقایی واقعیت موجود را ‌پذیرفته، و تسلیم می‌شوم؟ 

جمعه ۲۳ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش.

پلورالیسم و بت شکنی؟


برابری اجتماعی نیازمند «چهره‌ای یگانه» است تا در آن تبلور یابد. به نظر می‌رسد نقش برجسته «رهبر» در جوامعی چون کره شمالی (و در ابعادی دیگر کوبا، ونزوئلا، یا شوروی سابق و آلمان نازی) از این نیاز اجتماعی سرچشمه می‌گیرد.
غرب این پدیده ر‌ا با معیارهای فردگرایانه خویش ‌سنجیده، و آن را به «دیکتاتوری فردی» تفسیر می‌کند.
اما گویا شکل حکومتی مزبور ریشه در ضرورت‌های بنیانی‌تری داشته باشد، و از این نظر حقانیتی فراتر از ارزش‌گذاری‌ ایدولوژیکی/اندوویدالیمسی که نهایتا موضوع را به «بدطینتی» فرد دیکتاتور و از آن بدتر، ذات خراب انسان‌ها نسبت می‌دهد!
   
جالب است که نفسیر مشابهی از سنت «بت شکنی» در ادیان وحدانی می‌شود. بت‌های متعدد در جامعه را تبلور پلورالیسم اجتماعی دانسته، و بت شکن دیکتاتوری می‌شود که «آزادی‌ پرستش» را نابود می‌سازد.
پلورالیسمی که تبلورش در مکه، حاکمیت اشراف است. پلورالیسمی که چه در آن دوران و چه امروز پیوند جدایی‌ناپذیر با «نابرابری اجتماعی»  دارد.  در همین راستا می‌توان گفت میان وحدانیت و عدالت نیز پیوندی جدایی‌ناپذیر موجود است.
    
بتکده امروز «رسانه» و بت‌هایش «سلیبریتی‌ها». از ستارگان هالیوودی تا چهره‌های ورزشی، از شخصیت‌‌های هنری و موسیقی تا متفکران مشهور و برندگان جایزه نوبل...
این‌ چهره‌ها همه و بدون استثنا چهره نابرابری اجتماعی هستند. حتی اگر تصویر چگوارا باشد، کارکردش مشروعیت بخشیدن به جامعه‌ای است که بر «عدم مساوات» سازمان یافته.
جامعه برابری طلب ناچار به شکستن بت‌‌‌ها است، و برای این کار نیازمند چهره‌ای‌ یگانه، که وحدانیت در یگانگیش منعکس شود.
در سایه چهره «ابر رهبر» آحاد جامعه فاقد چهره می‌شوند و از این نظر با یکدیگر برابر.

دوشنبه ۱۹ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش.

دلخون


با تماشای این تصویر نفس آدم می‌گیرد. بغض هست، ولی گریه نیست. که اشک تسکین نمی‌دهد، مگر خون گریه کرد.
گویی واقعیت طبقاتی ظلم به تمامی در سرنوشت این زن جلوه‌گر شد. چه هنگامی که فرزندش را به خاطر «کسی نبودن» به قتل رساندند. و چه زمانی که گروه سیاسی رقیب، مادر داغدار را وسیله رسیدن به اهداف «مامانی» خود ساخت...
 تسلط و تصاحب طبقاتی. از جان فرزند تا واقعیت وجودی مادر.
تصاحب موجودیت فرودستان تا ذره آخر، نمایشی به درازای تاریخ، که بر کوهی از استخوان‌ها و جمجمه‌ها اجرا می‌شود.
به چهره‌های بزک کرده خندان نگاه نکنیم. بخش اصلی این نمایش موحش نه بر روی صحنه، بلکه در پس پرده جریان دارد.
     
ظلم گاهی چهره‌ای چنان مصیبت‌آمیز به خود می‌گیرد، چنان عریان، که نفس آدمی بند می‌آید، زبانش لال می‌شود. و با دلی خونین خاموش می‌ماند
همان موقع که تصویر این مادر داغدار را علم کرده بودند، می‌خواستم درباره‌اش بنویسم. اما راستش شرم اجازه نداد. آنچه می‌کردند بقدری کثیف بود، که هر دخالتی به معنای هم زدن بیشتر کثافت بود. حتی با بینی گرفته نمی‌شد به ماجرا نزدیک شد.
بی‌شرف‌هایی که پشت تصویر زن داغدار پنهان شدند، تا با شرف جلوه کنند.
یا کسانی که دم به ساعت بر فقر و نداری پیرزن تاکید کردند، که گویی با هر بار تکرار مکرر فقر زن ساکن رباط کریم، چگالی طبقاتی جناح سیاسی خودشان پایین‌تر جلوه خواهد کرد!
  
خصلتی در این طیف سیاسی وجود دارد، که به هر چیز دست می‌زند رسوا و بی‌مقدارش می‌سازد.
بارها از خودم پرسیده‌ام اشکال کجای کار است؟
- آیا چون مرکز ثقل فعالیتشان «رسانه» است،‌ و رسانه‌ها به ذات نیازمند خرسی هستند که در وسط برقصانند و جلب توجه کنند؟
یا از این رو که اقشار مرفه حاضر به پرداخت هزینه مبارزه نیستند، و ناچارا باید دیگران را تحمیق کنند، تا به نیابتشان مبارزه شود؟ یا به این خاطر است که پرنسیپ دیگری جز «فایده» نمی‌شناسند، و نتیجه‌ محتوم این منش فقدان «چهره» و «‌شخصیت» است.

جمعه ۱۶ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش.

قربانی معبد رسانه

در پی اعتراض جمعی از کاربران شبکه‌های اجتماعی، خبرنگار دویچه وله بخاطر ارسال توبیت زیر از کار اخراج شد.
حرف‌های احسان نوروزی البته در راستای اعمال روسایش است، که پوشیده‌تر بیان و اجرا می‌شود. جرم احسان نوروزی در حقیقت سادگی او است، و دقیقا به خاطر همین صداقت مجازات شد. مثل بچه‌ای که می‌گوییم نباید این حرفا را جلوی دیگران گفت، و می‌گوید.
    
رئیسی که اخراجش کرده، سازمان مربوطه، و دولتی که بودجه آن رسانه را تامین می‌کند، همه دقیقا در همان چهارچوب می‌اندیشند و می‌کوشند، که حرف احسان تجلی آن است: تبدیل مسلمانان به عنوان هدف نشانه‌‌گیری رسانه‌ها.
آلمان هنوز دادگاهی برای فروشندگان بمب‌های شیمیایی به صدام تشکیل نداده است‌. اگر چه بمب‌های مزبور نه در فضای مجازی، بلکه به طور واقعی به آرزوی احسان جامه عمل پوشاندند. اما همان نظام کمترین تاخیری در مجازات امثال احسان روا نمی‌دارد.
مصلحت کار، و پیشبرد بهتر اهداف، همان اهداف، حکم می‌کند احسان نورزوی قربانی ‌شود.
  
آن‌ها که از احسان به دویچه‌وله شکایت می‌کنند، البته در عمق ذهن  خود به این واقعیت آگاهند. اما ترجیح می‌دهند با احسان دربیافتند، و نه با مناسباتی که در نظم موجود جایگاهی استوار دارند. نظمی که اوی مسلمان را امروز به «سیبل نشانه‌گیری» رسانه‌ها تبدیل ‌کرده است.
چرا که اعتراضی در آن سطح، مستلزم تغییرات گسترده در زندگی و افکار خود شخص  است!
پس از منظری می‌توان گفت با توافق ضمنی طرفین  «انسانی» قربانی شده است، تا وضعیت موجود محفوظ بماند، و روال «معمول» ادامه یابد.
در قبیله‌های بدوی نیز از این گونه قربانیان انسانی برای دفع «بلا» مرسوم بوده. این جا «بلا» را به معنی پدیده‌ای بگیرید که روال زندگی معمول را مختل می‌سازد.

شنبه ۳ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش.

فتح خرمشهر و «آخرین روزهای زمستان»

حسن باقری اول مهرماه ۱۳۵۹ به عنوان خبرنگار به جنوب ‌رفت، و در  ۹ بهمن ۱۳۶۱ در بیست و هفت سالگی، در سمت  قائم‌مقام فرمانده نیروی زمینی سپاه، به شهادت ‌رسید.
آنچه این جوان بیست و پنجساله فقط در دو سال و اندی از عمر خود در جبهه‌ها به منصه ظهور رساند، از افسانه‌های حماسی چیزی کم ندارد. باقری یکی از طراحان اصلی فتح خرمشهر بود.
همچون او بسیار قهرمانان که از دامن توده‌های محروم مردم برخاستند، و در جنگ تحمیلی حماسه آفریدند و در خاک میهن خفتند.
اگر امروز باقری را اندکی بیشتر می‌شناسیم، شاید به واسطه مستند «آخرین روزهای زمستان» باشد.
متاسفانه هنری که چهره زیبای فرزندان میهنمان را به ما نشان دهد، جایش بس خالیست. سینمایی که مرکز توجه‌اش ارضای سلایق کن و لوکارنو و برلین است، برای ما جز ترویج حس حقارت ثمر دیگری نداشته...
     
دولت نحس استوانه رفسنجانی، با انداختن کشور از واقعیت‌های جنگ و تحریم، به سراب جامعه مصرفی، با ترویج چپاول و ثروت‌اندوزی، با فراگیر کردن ارزش‌های اشرافیت در کنار محرومیت روزافزون توده‌های مردم، یعنی همان مردمی که هزینه جنگ و تحریم را با جان و مال خویش پرداخته بودند، بشکلی بازگشت ناپذیر امکان هر گونه بازخوانی تجارب جنگ، و بازشناسی خویش در آینه حماسه‌آفرینی‌های جنگ را از جامعه سلب کرد.
و اینگونه فقط یک دهه پس از باقری‌ها، نسلی پرورش یافت در گسست کامل با تاریخ و جغرافیای خویش، بیگانه با چهره واقعی جامعه خویش. نسلی ناتوان از ایمان، اعتقاد. نسلی ناتوان از جنگیدن و حتی فاقد شهامت اعتراض.
   
باقری جانشین فرماندهی قرارگاه بود. احمد متوسلیان فرمانده عملیات لشکری‌ که افرادش از دو سو زیر آتش عراقی‌ها قرار گرفتند. ایرانی‌ها در زمین مسطح در برابر تانک‌های عراقی بی‌دفاع بودند، و مثل برگ خزان بر زمین می‌افتادند.
متوسلیان ایستادگی را عاقلانه نمی‌دید. باقری برای اقناع او قرارگاه را ترک کرده به منطقه می‌رود. آنجا نیز به توافق نمی‌رسند. پس متوسلیان نامه‌ای به پیک موتوری می‌دهد تا به فرماندهی مرکز برساند، تا آن‌ها قضاوت کنند. باقری نامه را از پیک می‌گیرد، می‌خواند و نکته‌ای به آن اضافه می‌کند.
متوسلیان از کارش ناراحت می‌شود. نامه را پس می‌گیرد و نگاه می‌کند.
باقری زیر جمله متوسلیان که نوشته بود: باقری اشتیاه می‌‌کند...، اضافه کرده بود: احمد درست می‌گوید. لطفا او را به سمت معاونت قرارگاه بگمارید، و اجازه دهید من جای او این جا بمانم.
متوسلیان او را می‌بوسد و حرفش را می‌پذیرد. جز تنی چند همه در آن محور شهید شدند. اما پایداری آن‌ها زمینه پیروزی عملیات فتح خرمشهر را فراهم کرد.
این ماجرا را من به حافظه، از مستند «آخرین روزهای زمستان» نقل کردم. احتمالا دقیق نباشد. خودتان فیلم را ببینید. حتی به دوباره دیدنش می‌ارزد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

آخرین روزهای زمستان در ویکی پدیا
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86

جمعه ۲ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش.

در شناخت امام (کدام خمینی؟)

امام را باید کجا شناخت؟
در فیضیه قم، هنگامی که به عنوان یک روحانی ناراضی بر علیه شاهنشاه قدرقدرت سخنرانی می‌کرد؟ یا در جماران، زمانی که به عنوان امام برای ابراز احساسات امت، دست تکان ‌می‌داد؟
در جشن پیروزی بهشت زهرا، که انبوه میلیونی مشتاقان کلامش را با گوش جان می‌شنیدند؟ یا وقتی ده میلیون سوگوار به خیابانهای تهران‌ آمدند، تا بزرگترین مراسم خاکسپاری تاریخ رقم بخورد؟
او را در اشک‌های مردی ببینیم، که چون کودکی در سوگ پدر می‌گریست؟ یا در لبخند مادر شهیدی، که تصویرش را می‌بوسید و به سینه می‌فشرد، بر جای خالی فرزند؟
       
خیر. من ترجیح می‌دهم امام را در سال‌های تبعید مجسم کنم. زمانی که آیت‌الله شریعتمداری در مرکز احترام و مقبولیت همگانی قرار داشت. ملاهای درباری بروبیای بسیار داشتند. در مراسم مجلل به دستبوس شاه می‌رفتند، در رسانه‌ها به واسطه علم و ایمانشان تکریم و تمجید می‌‌‌شدند.
آن روزها خمینی مردی دورافتاده بود، در شرف فراموشی. و بیرون از دایره اقبال و توجه عموم. او چهارده سال در کوچه‌های خاک‌آلود نجف به زندگی ساده طلبگی قناعت کرد. در آن سال‌ها اگر خمینی فوت می‌کرد، تاریخ جمله کوتاهی بیش در باره‌ او نمی‌نوشت: روحانی معترض، ناراحت، تندرو!
حتی قبرش نیز پس از چند دهه در فراموشی غربت گم و ویران می‌شد.
به نظر من خمینی دقیقا در همانجا خمینی ‌شد: انسانی که می‌ایستد، وقتی دیگران ایستادگی را بیهوده می‌دانند. حرف حق را می‌زند، زمانی که دیگران بیانش را به مصلحت نمی‌دانند.
بی‌توجه به استقبال عمومی، و یا جلوه‌های شیرین پیروزی و محبوبیت!
او در زمانه‌ای علم مخالفت را بلند نگه داشت، که جایگاه فرعون محکم‌‌تر از صخره‌های کوه تور بود. چه بسیار کسان، که در خفا به تعصب و سازش ناپذیری او ‌‌خندیدند، و بر هوش عافیت‌طلب خویش آفرین گفتند.  
   
اما امروز به ما خمینی دیگری عرضه می‌شود. امامی در اوج اقتدار. رهبری ظفرمند و موفق.
چرا که هر قدر خمینی را «بزرگ و دور از دسترس» جلوه ‌‌دهند، مردم ناچیزتر جلوه‌گر می‌شوند. هر قدر امام به عرش اعلی ‌رود، امت بیشتر موظف به تعظیم است.
تصویرطلبه ساده کوچه‌های غربت با فضای امروز ناهمگون است. باید غبارزدایی شود، تا حقیقت ساده‌اش اشراف‌منشی دروغین این روزها را رسوا کند.
که شکوه و اقتدار ‌حتی اگر بواسطه خمینی باشد، در کارکرد اجتماعیش با جبروت شاهنشاهی تفاوت نخواهد داشت. که هر دو موقعیت، انسان فرودست را به تعظیم فرا می‌خوانند. و رعیت همه جا رعیت است. چه در درباری شکوهمند، و چه در بیتی والامقام، یا در آرامگاهی عظیم.
پس تصویری از امام را برگزینیم که مسلمان مستضعف را به قیام وا می‌دارد، نه به قعود.
امامی را برگزینم که قدرتمند نبود، اما مبارزه می‌کرد. تسلیم نمی‌شد، هرچند پیروزی دور از دسترس می‌نمود. امامی که اهل خطر بود و نه عافیت طلبی. مبارزی که از جان و زندگیش مایه می‌گذاشت.

پنجشنبه ۱ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش.

در شناخت امام (آب و برق مجانی؟)

 شاید امام و مخالفانش را بهتر از هر جایی، بتوان بر سر جمله معروف «آب و برق مجانی» بازشناخت.
در یک سو رهبری که هدفش استقلال کشور است. و این را بمنزله تحولی روحی/فکری در شهروندان می‌بیند. (1)
در سوی دیگر روحیه‌ وابستگی و انگلی، که خواهان استفاده مجانی (انگل‌وار) از آب و برق است، و انقلاب و امام را با همین معیار می‌سنجد.
و این گونه، پس از سی و پنج سال هنوز همچون کودکی که شیشه شیر می‌طلبد، سراغ «آب و برق مجانی»‌اش را می‌گیرد.
و البته کج فهمی از امام دوست و دشمن نمی‌شناسد. عده‌ای نیز خود را پیرو امام می‌دانند، اما به جای درک چهارچوب تاریخی عمل امام، به جملات او تقدس می‌بخشند. آن‌ها بطور مثال در قضیه «آب و برق مجانی» به جای تلاش جهت درک ماجرا، می‌کوشند (به خیال خود) از امام رفع «تقصیر» کنند! و این گونه از سوی دیگر بام می‌افتند.
    
اما واقعیت چیست؟ و ماجرا را باید چگونه درک کرد؟
امام خمینی این جا، در جایگاه رهبر ضداستعماری، می‌کوشد نظر مستضعفین را جلب ‌کند، تا افق‌ وسیع‌‌تری در برابرشان بگشاید: خودکفایی و استقلال!
اگر به گفتار امام در باب «آب و برق» نگاهی دوباره بیاندازیم، روشمندی، و هدفمندی کنش ایشان به روشنی مشاهده می‌گردد:
   «ما علاوه بر اینکه زندگی مادی شما را می‌خواهیم مرفه بشـود، زندگی معنوی شما را هم می‌خواهیم مرفه باشد. شما به معنویات احتیاج دارید. معنویات ما را بردند اینها. دلخوش نباشید که مسکن فقط بسازیم، آب و برق را مجانی می‌کنیم برای طبقه مستمند، اتوبوس را مجانی می‌کنیم برای طبقه مستمند، دلخوش به این مقدار نباشید، معنویات شما را، روحیات شما را عظمت می‌دهیم»
ما می‌بینیم که امام بلافاصله پس از طرح مسئله آب و برق -که پیشتر توسط یکی از وزرا در رادیو اعلام شده بود- صحبت را به شکلی هدفمند به معنویات و به «روحیات» مردم می‌کشاند.
در حقیقت ایشان نگاه‌ مردم را به «آب و برق مجانی» معطوف نمی‌کند! بلکه از آن منحرف و به نکته اصلی می‌کشاند: یعنی به کرامت انسانی، به روحیه عدم وابستگی، و به زندگی غیرانگلی! و این هدف اصلی امام است.
    
درک امام خمینی تنها از طریق فهم نقش تاریخی‌ ایشان میسر است، و نه بر مبنای خوانش کورکورانه‌ی صحیفه.
خمینی البته فقیهی عالیقدر است، اما تفسیر او از فقه بر ضروریات جامعه و گذرگاه تاریخی مزبور منطبق است، و از برخورد ذات‌گرایانه به فقه نشات نمی‌گیرد، که در این صورت نمی‌بایست در مقابل انجمن حجتیه، یا شریعتمداری  می‌ایستاد، که آن‌ها نیز یقینا مخالف فقه نبودند و نیستند!
خودآگاهی امام از روح زمانه، و موقعیت تاریخی خودش در انقلاب ضد استعماری سال پنجاه و هفت، در جای جای سخنان او موج می‌زند. منجمله در همین قضیه «آب و برق مجانی». و به همان نسبت نیز گمگشتگی و «نگاه انگلی» به انسان و «مجانی طلبی» ناشی از اقتصاد وابسته در جبهه مقابل امام.
    
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)
امام در جایی دیگر همین ایده را با وضوحی بیشتر ادا می‌کند:
{همین باورِ توانایی، شما را توانا می‌کند.
آنها ما را از همه چیز تهی کرده بودند، به طوری که افکار ما، باورهای ما، همه وابستگی داشت. اگر افکار یک ملتی وابستگی به قدرت بزرگی داشته باشد، تمام چیزهای آن ملت، وابستگی پیدا می‌کند. عمده این است که افکار شما آزاد بشود، افکار شما از وابستگی به قدرتهای بزرگ آزاد بشود. اگر افکار شما آزاد شد و باورتان آمد که ما می‌توانیم که صنعتمند و صنعتکار باشیم، خواهید بود. اگر افکارتان و باورتان این باشد که ما می‌توانیم مستقل باشیم و وابسته به غیر نباشیم، خواهید توانست.}

 ۳۱ فروردین ۱۳۶۰ صحیفه / جلد ۱۴ - صفحه ۳۰۹

در شناخت امام (مسئله حجاب)

امام خمینی در ۱۳۴۱ مخالف سرسخت حق رای زنان بود. امام خمینی در سال پنجاه و هفت نه تنها مخالف حق رای زنان و اقلیت‌های دینی نبود، بلکه موافق نمایندگی زنان نیز شد. جایی خواندم امام هنگامی که شرکت فعال بانوان در انقلاب را مشاهده کرد، نظرش عوض شد. یکی از نشانه‌های بزرگی امام، آمادگی جهت یادگیری از تجارب بود.
    
سئوالی که مطرح می‌شود، این است که اگر امام امروز در میان ما بود، آیا تجربه سی و پنج‌ساله طرح «حجاب» تاثیری در نظراتش نمی‌گذاشت؟
آیا سی و پنجسال شکست مداوم در اجرای طرحی، و مفاسد ناشی از آن، موجب نمی‌شد امام به نتایج جدیدی برسد و طرح نویی بزند؟
   
حال تصور کنیم، امام در همان دهه چهل فوت می‌کرد، آیا کسانی که امروز با قطعیت در باره لزوم حجاب اجباری نظر می‌دهند، در مخالفت با حق رای زنان نیز همین تعصب را به خرج نمی‌دادند؟
امام در فقه و در سیاست پویا بود. پیروی از امام با تعصب و جزم اندیشی امکانپذیر نیست